ਮੁਰ੍ਹਾ ਮੱਝ ਦੇ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੀਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ — ਦੁੱਧ ਦਾ ਬੁਖ਼ਾਰ ਅਤੇ ਲਾਲ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ
Vikas Industrial Corporation, ਖੰਨਾ, ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ
ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਸੂਣ ਵੇਲੇ ਉਹੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜੋ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੁੱਧ ਦਾ ਬੁਖ਼ਾਰ ਘੱਟ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਾਸਫੋਰਸ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ 'ਲਾਲ ਪਿਸ਼ਾਬ' ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਾਂ 'ਤੇ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਚਾਰੇ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਲੇਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮੂਲ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵੇਖੋ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮੂਲ ਲੇਖ ਪੜ੍ਹੋ
ਮੱਝ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਲੀ ਗਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ
ਗਾਂ ਅਤੇ ਮੱਝ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੁੱਧ ਦੇ ਨਾਲ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਫਾਸਫੋਰਸ ਗੁਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦਾ ਬੁਖ਼ਾਰ ਪਸ਼ੂਆਂ (ਗਾਵਾਂ) ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਾਸਫੋਰਸ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨਿਊਰੀਆ, ਯਾਨੀ ਲਾਲ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਫ਼ਰਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੇ ਨਹੀਂ ਗਏ, ਇਸ ਲਈ ਗਾਵਾਂ ਲਈ ਲਿਖੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਜਿਉਂ ਦੀ ਤਿਉਂ ਮੱਝਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ (Purohit et al., 2013)। ਇਹ ਲੇਖ ਭਾਰਤੀ ਪਸ਼ੂ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਖੋਜ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਮੱਝ ਦੇ ਸੂਣ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮੱਝਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦਾ ਬੁਖ਼ਾਰ: ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਫਾਰਮਾਂ 'ਤੇ ਸੂਈਆਂ 9,432 ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਪਾਰਚੂਰੀਐਂਟ ਪੈਰੇਸਿਸ, ਯਾਨੀ ਦੁੱਧ ਦੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦਾ ਪਸ਼ੂ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਨਾਮ, 3.1% ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ 80% ਮਾਮਲੇ ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਸਨ (Purohit et al., 2013, ਇਸ ਸਰਵੇਖਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ)। ਉਸੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਰ ਅਧਿਐਨ ਲਗਭਗ 3 ਤੋਂ 30% ਤੱਕ ਕੁਝ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਰਾ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਮੱਝਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ 3 ਜਾਂ 4 ਸੂਏ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੀ ਮੱਝ ਹੁਣੇ ਸੂਈ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਲੜਖੜਾਉਂਦੀ ਜਾਂ ਲੇਟੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਸਰੀਰ ਠੰਡਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਕੁੱਖ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਜਦੋਂ ਮੱਝ ਡਿੱਗ ਪਵੇ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਕੀ ਨਾ ਕਰੀਏ
ਤੁਰੰਤ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਓ। ਨਾੜੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ 10 ਤੋਂ 20 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਦਿਲ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣ 'ਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਵਿੱਚ ਜਾਨਲੇਵਾ ਗੜਬੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ (MSD Veterinary Manual, ਗਾਵਾਂ ਲਈ)। ਜਿਹੜਾ ਪਸ਼ੂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਗਲ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਿਹਾ, ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਤਰਲ, ਪੇਸਟ ਜਾਂ ਜੈੱਲ ਨਾ ਪਾਓ; MSD ਮੈਨੂਅਲ ਗਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪੇਸਟ, ਜੈੱਲ ਅਤੇ ਤਰਲ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਦੀ ਨਲੀ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਣ (ਐਸਪੀਰੇਸ਼ਨ) ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਉਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਮੋਟਾ, ਸੁੱਕਾ, ਤਿਲਕਣ-ਰਹਿਤ ਵਿਛਾਉਣਾ ਰੱਖੋ। ਸਫਲ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਇੱਕ-ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੁੜ ਗਿਰਾਵਟ (ਰਿਲੈਪਸ) ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 48 ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਉਸ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੋ (Purohit et al., 2013)। ਸੂਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹਰ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦਾ ਟੀਕਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ: MSD ਮੈਨੂਅਲ ਸੂਣ 'ਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਨਾੜੀ ਵਾਲੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਨੂੰ ਨਿਰਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 24 ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ।
ਸੂਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਾਲ ਪਿਸ਼ਾਬ: ਪਾਰਚੂਰੀਐਂਟ ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨਿਊਰੀਆ
ਪਾਰਚੂਰੀਐਂਟ ਹੀਮੋਗਲੋਬਿਨਿਊਰੀਆ ਵੱਧ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤੇਜ਼, ਜਾਨਲੇਵਾ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਵਿੱਚ ਫਾਸਫੋਰਸ ਬਹੁਤ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰਕਤ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਫਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਲਾਲ ਤੋਂ ਕੌਫ਼ੀ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ (Purohit et al., 2013)। ਇਹ ਗਰਭ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੂਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 60 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 3 ਤੋਂ 5 ਸੂਏ ਵਿੱਚ। ਪਸ਼ੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਖਾਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਬਿਮਾਰੀ ਫੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਦੁੱਧ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਮਸੂੜੇ ਅਤੇ ਪਲਕਾਂ ਫਿੱਕੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਗੋਹਾ ਸਖ਼ਤ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਵਧਣ 'ਤੇ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੀਲੀਏ ਵਰਗਾ ਪੀਲਾਪਣ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦਰ 12 ਤੋਂ 15% ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਤੀਜਾ ਇਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਲਾਜ ਕਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਉਸੇ ਅਧਿਆਇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਲ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਆਇਆ ਸਾਦਾ ਖ਼ੂਨ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਜਾਂਚ ਨਾਲ ਇਸਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਤੂੜੀ, ਬਰਸੀਮ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਖ਼ਤਰਾ ਕਿਉਂ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ
ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਫਾਸਫੋਰਸ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗੰਨੇ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਪੱਤੇ, ਸਰ੍ਹੋਂ, ਪੱਤਾਗੋਭੀ, ਲੂਸਰਨ ਅਤੇ ਬਰਸੀਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਫਾਸਫੋਰਸ ਦੀ ਘਾਟ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਤੂੜੀ/ਪਰਾਲੀ ਅਤੇ ਮੱਕੀ, ਜਵਾਰ ਅਤੇ ਬਾਜਰੇ ਦੇ ਟਾਂਡੇ ਫਾਸਫੋਰਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰੋਤ ਹਨ (Purohit et al., 2013)। ਅੰਕੜੇ ਕਾਰਨ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਬਰਸੀਮ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ ਲਗਭਗ 1.9% ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫਾਸਫੋਰਸ ਸਿਰਫ਼ 0.27%, ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਤੂੜੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਲਗਭਗ 0.07% ਫਾਸਫੋਰਸ (Feedipedia)। ਮੌਸਮ ਬਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਇੱਕਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ: ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਖੁਆਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਮੌਲੀਬਡੇਨਮ ਜਾਂ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੀ ਘਾਟ ਹਾਲਾਤ ਹੋਰ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਕਾਰਕ ਸਨ: 7 ਸਾਲ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ, 7 ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਗਰਭ, ਤੀਜਾ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸੂਆ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਵਰਗੇ ਕਰੂਸੀਫੈਰਸ ਪੌਦੇ ਖਾਣਾ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਣਾ। ਜਿਸ ਮੱਝ ਨੂੰ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਫਾਸਫੋਰਸ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ 21 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਸੀ।
ਰੋਕਥਾਮ: ਫਾਸਫੋਰਸ, ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਚਾਰਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਰਾਸ਼ਨ
ਪਹਿਲਾ ਨਿਯਮ ਹੈ ਫਾਸਫੋਰਸ ਦੀ ਢੁੱਕਵੀਂ ਮਾਤਰਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਰਭ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ (Purohit et al., 2013)। ਕਿਉਂਕਿ ਬਰਸੀਮ ਵਿੱਚ ਫਾਸਫੋਰਸ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਤੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਾਲ ਰਕਤ ਕੋਸ਼ਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਆਇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਹਰਾ ਚਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਚਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖੁਆਇਆ ਜਾਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਸਫੋਰਸ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਖੁਰਾਕ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਫਾਸਫੋਰਸ ਦਾ ਸਰੋਤ ਦੇਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ ਦੀ ਚੋਣ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਤੁਹਾਡੇ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਪਰਖ ਵੀ ਇਹੀ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਨੂੰ ਸੂਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ 2 ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਰੋਜ਼ 1.5 ਕਿੱਲੋ 22% ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਵਾਲਾ ਦਾਣਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਅਤੇ 50 ਗ੍ਰਾਮ ਚੀਲੇਟਿਡ ਇਲਾਕਾ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਣਿਜ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਗਰਮੀ (ਹੀਟ) ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰਵਿਸ ਪੀਰੀਅਡ ਛੋਟਾ ਰਿਹਾ (Kalasariya et al., 2017)। ਉਸ ਪਰਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸਮਰੱਥਾ ਮਾਪੀ ਗਈ ਸੀ, ਲਾਲ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਣ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਖੁਆਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਮੱਝ ਪਾਲਕਾਂ ਲਈ ਸੂਣ ਦੀ ਜਾਂਚ-ਸੂਚੀ
ਗਰਭ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ 3 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਰਸੀਮ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਜਾਂ ਗੰਨੇ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਚਾਰਾ ਨਾ ਬਣਾਓ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਤੂੜੀ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾ ਰਹੋ। ਹਰ ਮੱਝ ਦਾ ਸੂਆ ਨੰਬਰ ਨੋਟ ਕਰੋ, ਅਤੇ 3 ਤੋਂ 5 ਸੂਏ ਦੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੱਝਾਂ 'ਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਲ ਪਿਸ਼ਾਬ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੋ। ਸੂਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 2 ਮਹੀਨੇ ਰੋਜ਼ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਰੰਗ ਵੇਖੋ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਬੁਲਾਓ ਜੇ ਮੱਝ ਖੜ੍ਹੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਉਸਦਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਲਾਲ ਜਾਂ ਕੌਫ਼ੀ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਦੇ ਮਸੂੜੇ ਫਿੱਕੇ ਪੈ ਗਏ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਅਚਾਨਕ ਘਟ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਗੋਹਾ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਕਦੋਂ ਸੂਈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਖੁਆਇਆ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਫਾਸਫੋਰਸ ਦੀ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਠੰਢਕ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਬਣਾਓ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਸੂਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਰੱਖਣ ਬਾਰੇ ਸਾਡੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜੋ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ
ਮੱਝਾਂ ਦੇ ਟ੍ਰਾਂਜ਼ੀਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੋਜ ਕੁਝ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਹਾਲੀਆ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇਵਾਰ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੁੱਧ ਦੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਥਾਨਕ ਅੰਕੜਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਲਾਲ ਪਿਸ਼ਾਬ ਨਾਲ ਮਰੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋਂ ਹੀ ਇਲਾਕਾ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਲਾਹ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮੱਝਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਣ ਵੇਲੇ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਅਕਸਰ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਫਾਸਫੋਰਸ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2 ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਰੰਗ ਵੇਖੋ, ਸੂਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਿਰਫ਼ ਤੂੜੀ ਜਾਂ ਬਰਸੀਮ 'ਤੇ ਨਾ ਰੱਖੋ, ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਮੱਝ ਨੂੰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਮੰਨੋ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂ ਡਾਕਟਰ ਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਫਾਸਫੋਰਸ ਯੋਜਨਾ ਮੰਗੋ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਚਾਰੇ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ।
ਸਰੋਤ
ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ। ਹਰ ਲਿੰਕ ਅਸਲ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਜਾਂ ਹਵਾਲਾ ਪੰਨਾ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ।
- Purohit GN, Gaur M, Saraswat CS, Bihani DK (2013). Metabolic disorders in the parturient buffalo. In: Purohit GN (ed.), Bubaline Theriogenology. International Veterinary Information Service (IVIS).
- MSD Veterinary Manual. Parturient paresis in cows.
- Feedipedia. Berseem (Trifolium alexandrinum), aerial part, fresh.
- Feedipedia. Wheat straw.
- Kalasariya RM, et al. (2017). Effect of peripartum nutritional management on plasma profile of steroid hormones, metabolites, and postpartum fertility in buffaloes. Veterinary World 10:302–310.